Waar in Europa wordt de Elfde gevierd en waarom?

Elf november markeert in delen van Nederland, België en Duitsland de officiële start van het carnavalsseizoen. Om 11.11 uur trappen carnavalsverenigingen het nieuwe seizoen dat voorafgaat aan carnaval 2026 af met optochten, speeches en de presentatie van Prins Carnaval. Opvallend is dat deze datum vrijwel uitsluitend in het Rijnland, Limburg en Brabant wordt gevierd. In de rest van Europa blijft het stil.

Alleen in Nederland, België en Duitsland

De traditie rond de Elfde van de Elfde vindt haar oorsprong in het Duitse Rijnland. In Keulen werd in 1823 het Festkomitee opgericht, waaruit een strak georganiseerde carnavalsstructuur ontstond met een Raad van Elf, een prins en een vaste seizoensopening.

Deze opzet verspreidde zich naar Limburg, waar steden als Maastricht, Venlo en Roermond op 11 november groots uitpakken. Ook Brabant adopteerde het gebruik, met grote vieringen in onder andere Oeteldonk (Den Bosch), Kruikenstad (Tilburg) en Lampegat (Eindhoven).

In landen als Frankrijk, Italië, Spanje en Zwitserland kent men de Elfde van de Elfde niet als carnavalsmoment. Daar start het feest pas in februari, in aanloop naar de vastentijd.

Waarom viert de rest van Europa geen Elfde van de Elfde?

Hoewel landen als Frankrijk, Italië, Spanje en Zwitserland rijke carnavalsculturen kennen, speelt 11 november daar geen rol van betekenis. In Frankrijk ligt de nadruk vooral op de periode vlak voor Aswoensdag, met als bekend voorbeeld het bloemencarnaval van Nice. Italië kent een eeuwenoude, theatrale traditie met gemaskerde bals zoals in Venetië, die zich vooral richt op stijl en verbeelding. In Spanje vinden carnavalsfeesten als in Cádiz en Santa Cruz de Tenerife juist in februari plaats, vaak met Latijns-Amerikaanse invloeden. Zwitserland wijkt nog verder af: in Basel begint Fasnacht pas na Aswoensdag, als bewuste tegenhanger van de traditionele katholieke kalender. In al deze landen ontbreekt een verenigingsstructuur met een formele seizoensstart, waardoor 11 november daar simpelweg geen carnavalswaarde kreeg.

Symboliek van het getal elf

Verrassend genoeg bestaat er niet één, maar meerdere theorieën over waarom carnaval op 11-11 start:

Getal van dwazen en gekken

De meest gehoorde theorie is dat elf al eeuwenlang bekendstaat als het getal van dwazen en gekken. Het is ondeelbaar en het zit tussen twee heilige getallen in: de tien, het getal van de Tien Geboden en twaalf, van de twaalf apostelen. Zo zou er ook een verband kunnen zijn met ‘het elfde gebod’ (dat luidt: Geniet!), een aanvulling op de Tien Geboden.

Vasten uit armoede en voor kerstmis

Een andere veronderstelling is dat 11/11 voortkomt vanuit armoede. In de middeleeuwen werd er ook voor de kerst gevast, maar dan uit armoede, want het vlees uit november (de slachtmaand) moest bewaard worden tot kerst en daarmee begonnen ze op 12 november.

De dag ervoor werden nog snel de niet-houdbare producten feestelijk opgemaakt. Het was destijds toch al een feestdag; namelijk Sint-Maarten. Er is ook nog een ander mogelijk verband tussen Sint-Maarten en carnaval, gerelateerd aan de kalender. Sint-Maarten markeert de donkere periode voor Kerstmis.

Veertig dagen na de elfde van de elfde is het 21 december, de kortste dag van het jaar. Aan het einde van het Sint-Maartensfeest begon de Sint-Maartensvasten. Zoals carnaval voorafgaat aan de Veertigdagentijd voor Pasen, zo gaat Sint-Maarten vooraf aan de voorbereiding op Kerstmis.

Twee enen

Woordhistoricus MaartenJan Hoekstra vertelde in 2022 aan NPO5 een andere reden, namelijk dat het getal 11 uit twee éénen bestaat. Dit symboliseert dat iedereen gelijk is en dit is volgens hem ook de reden van alle verkleedpartijen. Iedereen is door de kostuums, die ver afstaan van je functie in het dagelijks leven, gelijk aan elkaar.

Egalité, Liberté et Fraternité (E.L.F.)

Als klap op de vuurpijl bestaat er nog een andere theorie over de relatie tussen elf en carnaval. Aan het einde van de 18e eeuw werd het Rijnland (Duitsland) bezet door de Fransen. Daar werd toen al flink carnaval gevierd en om de Franse bezetters op de hak te nemen (carnaval is natuurlijk bij uitstek het feest van spot) zette men Franse steken op.

Waarom zij d’n elfde van d’n elfde kozen als datum van hun spotfeest? De drie beginletters van de principes van de Franse Revolutie: Egalité, Liberté et Fraternité vormen samen het woord elf.

Actueel: Elfde van de Elfde 2025

Op 11 november 2025 staan opnieuw veel feestvierders op pleinen in Nederland en Duitsland. In steden als Keulen, Tilburg en Maastricht vinden optredens, onthullingen en openingen plaats.

Wil je weten waar je feest kunt vieren? Bekijk hier de agenda met Elfde van de Elfde-feesten.

Benieuwd naar het laatste nieuws over de Elfde 2025? Lees op deze themapagina het laatste nieuws over de Elfde van de Elfde 2025.